|
ÇOCUK GELİŞİMİNDE OYUNUN YERİ VE OYUNCAK SEÇİMİ
Çocuklar neden oyun oynar, hiç düşündünüz mü? Yapacak başka işleri olmadığı için mi? Yoksa ayak altında dolanmamak, anne-babalarını lüzumsuz yere meşgul etmemek için mi? Elbette hayır! Oyun, çocuk için gerçek bir ihtiyaçtır ve onun bedensel, psikolojik, sosyal ve zihinsel gelişimi açısından çok önemlidir.
Çocuklar ne çok oynarlar… Bazen yetişkinler olarak onların bu bitmeyip tükenmeyen oyunlarının amaçsız aktiviteler olduğunu düşünürüz. Ama onlar aynı fikirde değildir. Oyun oynarken sanki dünyanın en önemli işini yapıyormuşçasına meşguldürler. Seslendiğinizde duymazlar veya "Şimdi gelemem şu anda oynuyorum, işim var, görmüyor musun?" diye masum bir şekilde azarlayıverirler sizi. O sabahtan akşama dek süren oyunlar hiç bitmez. Biz bu durumu her ne kadar fazla ciddiye almasak da onlar haklıdır. DBE Davranış Bilimleri Enstitüsü'nden Klinik Psikolog Açelya Şahin Fırat ve Klinik Psikolog Olcay Güner'in çocukların hayatlarında olmazsa olmazları oyun ve oyuncaklar hakkında verdiği bilgilerle, çocuğunuzun oyunlardan keyif almasını sağlayabilecek ve onun gelişimine olumlu katkılarda bulunabileceksiniz.
Oyun nedir?
Oyun, çocukların dünyayı algılamalarını, hayal ile gerçek dünya arasında köprü kurmalarını sağlayan en önemli süreçlerden biridir. Bir çocuğun sağlıklı bir şekilde büyüyüp gelişebilmesi için nasıl iyi beslenmesi, öz bakım ihtiyaçlarının karşılanması gerekliyse aynı şekilde oyun yolu ile çevresindeki olayları anlamlandırmayı öğrenmesi, fiziksel ve ruhsal gelişimini destekleyeceğinden önem taşır.
Oyunu iki basamakta değerlendirebiliriz. Çocuk, oyun oynarken diğer çocuklarla iletişime geçer. Bu iletişim ile birlikte ilişki kurma becerileri gelişir, kazanma ve kaybetme duyguları ile başa çıkabilmeyi öğrenir. Bu, oyunun sosyal basamağıdır. Oyun sırasında çocuğun sergilediği ve her geçen gün pratikle birlikte gelişen performans ise bilişsel basamağı oluşturur. Son zamanlarda çocuk gelişimi alanında üzerinde oldukça fazla konuşulan, oyunla ilgili diğer bir konu; Türkçe'de tam karşılığını bulamadığımız yapılandırılmamış oyunlar (play) ve yapılandırılmış oyunlar (game) arasındaki farktır. Yapılandırılmamış oyun (play), çocuğu sınırlandırmayan, yaratıcılığı destekleyen, oyuna kendinden de bir şeyler katabileceği, en önemli artılarından biri olarak sosyal iletişimin neredeyse her zaman işin içinde olduğu oyun biçimidir. Bu tarz oyunlar için akla gelen ilk örnek evciliktir. Çocuk, evcilik oynarken ne isterse olabilir, o kişinin yerine geçebilir. Kuklalar ve insan figürleri ile oynanan oyunlar bir yandan çocukların yaratıcığını teşvik ederken bir yandan da dile getiremedikleri duygularını güvenli bir şekilde dışa vurmalarına fırsat tanır. Yapılandırılmış oyun (game) ise çocuğun kendinden pek bir şey katmadığı, önceden kuralları belirlenmiş, belirli şekilde oynanan oyunlardır. Her ne kadar grup halinde oynanabilen bu tür oyunlar bulunsa da çoğunlukla bireysel oyunlardan oluşurlar. Dolayısıyla çocukların sosyal ihtiyacını pek doyurmazlar. Bilgisayar oyunları ve oyun konsolları bu grubun çoğunu kapsar.
Oyunun çocuğun gelişimine etkileri
Oyunun çocukların fiziksel ve ruhsal gelişimlerine katkısı tartışılmazdır. Çocuklar oyun oynarken;
*Küçük ve büyük kaslarını kontrol etmeyi,
*Vücut ve el-göz koordinasyonunu sağlamayı,
*Beş duyusunu kullanmayı,
*Kazanma ve kaybetme duyguları ile başa çıkabilmeyi,
*Kurallara uygun davranabilmeyi,
*Sıralarını beklemeyi ve dolayısıyla istekleri erteleyebilmeyi,
*Yaş ortalamasına uygun sürelerde dikkatlerini odaklayabilmeyi,
*Arkadaşlarla ilişki kurmayı,
*Farklı duygu ve düşüncelere sahip olduklarında nasıl davranmaları gerektiğini; başka bir deyişle akademik ve sosyal hayatta onlar için gerekli olan becerilerin neredeyse hepsini oyun süreci içinde bizzat deneyimleyerek öğrenirler.
Hangi dönemde hangi oyuncak?
1-4 ay
* Çeşitli renk ve dizaynlardaki diş kaşıma halkaları
*Beşik veya karyolaya asılan çeşitli renk, boyut ve şekillerdeki oyuncakla
* Müzik kutuları
*Akvaryum
*Çıngırak
*Renkli resim ve posterler
*Rüzgar çanları
4-8 ay
*Çocuğun görüş alanı içine koyabileceğiniz değişik renkli, şekilli, ses çıkaran, değişik dokulara sahip bol sayıda ufak tefek oyuncaklar
* Emip çiğneyebileceği oyuncaklar
*Basit bir dokunma, basma, sıkma hareketleri ile ses çıkaran hareket eden oyuncaklar
8-12 ay
*İpinden çekince hareket eden tekerlekli oyuncaklar
*Birbiri içine geçen kaplar
*Banyo için yüzen oyuncaklar
*Toplar
*Basit bebekler
*Saklambaç evleri, içine girebilecek büyük kutular
12-18 ay
*Atıp fırlatmaya uygun olan tahta, lastik, metal, kumaş vb. malzemelerden yapılmış dayanıklı oyuncaklar
* İtmeli, çıkmalı, ses çıkaran küçük oyuncaklar
*Basit öykü kasetleri, plakları
*Yırtılmaz resimli basit kitaplar
18-24 ay
*Parmak kuklaları
*Küçük oyuncak hayvan figürleri
*Tekrar eden sözlerden oluşmuş ritmik müzik kasetleri ve plakları
*Su havuzu ve oyuncakları
*Bebekler
*Basit bol resimli hikaye kitapları
2 yaş
*Bisiklet, pedallı araba
*Büyük tekerlekli kamyonlar, arabalar, trenler
*Çekiçle çakılan tahta çiviler
*Büyük tüylü oyuncaklar
*Kuvvetli ses çıkaran oyuncaklar
* Büyük tahta inşa blokları
*4-6 parçalı puzzle
*Oyuncak mutfak donanımı
*Yıkama ve ütülemeyi taklit eden oyuncaklar
*Oyuncak telefon
*Büyük oyuncak ev
*Kazıcı, taşıyıcı oyuncaklar
*İçinden geçilen tünel
*Basit zeka küpü oyunu
3 yaş
*Günlük yaşantıda yetişkinlerin kullandığı her türlü ev malzemelerinin taklidi
*Yetişkin giysileri
*Balık-olta oyunları
*Basit eleştirme oyunları
*4-6 parçalı puzzle
*Büyük çivi oyunu
*Resim kağıdı ve boya kalemleri
*Oyun hamurları
*Basit domino oyunu
*Parmak boyası
*Büyük boy legolar
*Okunabilecek ayrıntısız, bol resimli hikaye kitapları
4 yaş
*Ayrıntılı eleştirme oyunları
*6-8 parçalı puzzle
*Orta boy legolar
*Kuklalar ve sahne
*Resim kağıdı ve her türlü resim malzemeleri
*Ayrıntılı resim ve öykü kitapları
*Hafıza oyunları
*Küçük çivi oyunu
*Basit trafik halıları
*Basit sayı kavramını içeren oyunlar
*Tahta ve tebeşir
*Küçük bahçe gereçleri
5 yaş
*Çeşitli meslek gruplarının kullandığı her türlü malzemenin taklidi olan oyuncaklar
*Çeşitli meslek gruplarına özgü giysiler
*8-12 parçalı puzzle
*Uzun, ayrıntılı, resimli öykü kitapları
*Toz bezi, küçük süpürge
*Trafik halıları ve setleri
*Sayı kavramı içeren oyunlar
*Fazla bakım istemeyen ev bitkileri
*Mıknatıslar
* Büyüteç
*Ailece oynanabilecek oyunlar
Oyuncak seçiminde atlanılmaması gereken noktalar…
* Oyun, çocukların hayatının en önemli parçasıdır. Oyunla yaşamın provasını yaparlar, duygu dünyalarını yansıtırlar, fiziksel ve duygusal olarak enerjilerini boşaltırlar, hayal güçlerini geliştirirler. Oyun, çocukların hayatında böylesine önemli bir yer tutar. İşte bu noktada çocuğa oyuncak seçimi büyük önem taşır. Akıllıca seçilmiş bir oyuncak, çocuğunuzun oyuncaktan ve oyundan en iyi şekilde yararlanmasını sağlar.
* Aileler genellikle kendi hoşlarına giden oyuncakları çok erken ya da çok geç alabilirler. Oysa oyuncak, mutlaka çocuğun yaşına ilgisine, becerisine ve gelişim düzeyine uygun olmalıdır. Çocuğa yaş ve beceri düzeyinin altında alınmış bir oyuncak ona zevk vermeyecektir ve ilgi alanında çok kısa bir süre kalacaktır. Yaş ve beceri düzeyinin üstünde alınmış bir oyuncak ise çocukta başarısızlık duygusu yaratacaktır ki asıl tehlikeli olan da budur. Her iki durumda da oyuncak kısa bir süre sonra köşeye terk edilecektir.
* Bir oyuncağı almadan önce tespit etmeniz gereken noktalardan biri de oyuncağın ne kadar süreyle çocuğun ilgi alanında kalabileceğidir. Bir oyuncak uzun süre çocuğun ilgi alanında kalabiliyorsa bu başarılı ve iyi seçilmiş bir oyuncaktır.
* Çocuklar oyuncaklarına yumuşak ve itinalı davranamazlar. Bu nedenle oyuncak seçiminde en çok dikkat edeceğiniz konulardan biri de oyuncağın sağlamlığı olmalıdır. Çabuk kırılan, bozulan oyuncaklar başarısız üretilmiş oyuncaklardır.
* Oyuncak fonksiyonel olmalı, fazla yapılanmış olmamalı, yaratıcılığı sınırlamamalıdır. Örneğin bir süt kamyonu yerine, boş kasalı bir kamyon çok daha fonksiyoneldir. Çünkü çocuk kamyonun boş kasasına dilediğini yerleştirebilir, dilediğini taşıyabilir.
* Çocuklar kendilerine hazır sunulmayan, inşa edecekleri, yapıştıracakları, şekillendirecekleri, kesecekleri oyuncaklarla daha uzun süre oynarlar. Çünkü bu tür oyunlarda deneme-yanılma metodunu kullanırlar. Önlerine konulan malzemenin yöneticisidirler ve çabalarının sonucunda ortaya çıkan ürün onlara zafer duygusu verir.
* Çocuğa tek başına oynayacağı oyuncakların yanı sıra, grup olarak oynayacak oyuncaklar da sağlanmalıdır.
* Oyuncak çocuğu ürkütmemeli, ona sevimli gelmeli, sade, ayrıntısız ve köşeleri yuvarlak olmalıdır.
* Oyuncak, çocuğun kas kuvvetiyle orantılı olmalı ve ona zarar vermeyecek nitelikte, kullanabileceği büyüklükte olmalıdır.
* Oyuncak satın alınırken titizlikle uygulanan bir cinsiyet ayrımı yapmamalısınız. Bir erkek çocuk kız oyuncağı, bir kız çocuk erkek oyuncağı ile oynamak isterse buna izin vermelisiniz. Becerilerini geliştirecekse bir erkek çocuğun bebekle, bir kız çocuğun kamyonla oynamasında hiçbir sakınca yoktur.
Oyuncakların çocuk gelişimindeki etkileri
Oyuncak, çocuğun öğrenme sürecindeki en kritik materyaldir. Rastgele seçilen oyuncaklar bu sürecin kısır ve verimsiz bir şekilde işlemesine neden olurken çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun seçilmiş oyuncaklar bu öğrenme sürecinin kalitesini arttıracaktır. İlk dönemlerden itibaren alınan oyuncakların çocuğun duyularına hitap edebilmesi önemlidir. Çünkü araştırmalar gösteriyor ki uyaranların zenginliği, çocuğun bilişsel ve duyusal gelişimini destekliyor.
Çocukla birlikte oyun oynarken…
Oyun oynamanın çocuk gelişimindeki rolü anne-babalar tarafından maalesef ki atlanabiliyor. Oyun çocuklara kim olduğunu, neler yapabildiğini ve etrafındaki dünya ile nasıl iletişime geçeceğini öğretme fırsatı sunduğundan çocuklar için çok faydalıdır. İşte birlikte oynayabileceğiniz aynı zamanda çocuğun hafıza, dikkat, ince motor, kaba motor ve dil becerilerini geliştirmeye de yönelik birkaç örneği şu şekilde sıralayabiliriz:
Hafıza:
Hayvan, sebze, meyve, meslek, vs. isimlerini sıralamak.
Yaşı büyüdükçe sınıflandırmaları daraltarak kırmızı meyveleri, yeşil sebzeleri, beyaz renkli hayvanları sıralamak.
Evin bölümlerine ait eşyaları sıralamak (Banyo, mutfak, salon, yatak odasında neler olur? gibi).
Dikkat:
Odadan yeşil renkli bir şey bulmasını istemek.
Gözünü kapatıp üzerinizde bir değişiklik yapıp bu değişikliği fark etmesini istemek (Örneğin; saatinizin yerini değiştirebilirsiniz).
Yine gözünü kapatıp masanın üzerine koyduğunuz nesnelere ekleme veya çıkarma yapıp farkı sormak.
İnce motor
İpe boncuk dizmek.
Bir tabağa mercimek koyup kaşıkla bu mercimekleri diğer kaba taşımak.
Muz gibi yumuşak şeyleri kesmek.
Kaba motor
Tek ayak üzerinde durmak veya zıplamak.
Sandalye, torba, kutu taşıtmak.
Oyun parkında oynama fırsatı vermek (Tırmanma, tünelin içinde .emekleme, vs.).
Dil
Her hafta daha önce duymadığını düşündüğünüz yeni bir kelime söyleyip bunun ne olabileceğini tahmin etmesini ve resmini yapmasını istemek, daha sonra gerçek anlamını açıklamak
Nesnelerin işlevlerini açıklamasını istemek (Fırça ile ne yapılır? Paspas ne işe yarar? gibi.)
Bir nesneyi tarif ederek bu nesneyi tahmin etmesini istemek
Bu maddeleri çocuğunuzun yaşına ve beceri düzeyine uygun olarak revize edebilir, çeşitlendirerek keyifli vakit geçirebilirsiniz.
|
